Chuyên mục - Nhân vật Lịch sử
Vài nét về phong trào Đông Du ở Vĩnh Long

Vào đầu thế kỷ XX dưới tác động của nước Nhật duy tân, của Cách mạng Nga 1905, chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, tư tưởng dân tộc dân quyền của Lương Khải Siêu và Khang Hữu Vi, tư tưởng Cách mạng tư sản Pháp...., phong trào yêu nước Việt Nam chuyển sang khuynh hướng mới mà người ta thường gọi là cuộc vận động dân tộc dân chủ tư sản, cuộc vận động Duy Tân để mở mang dân trí, chấn hưng dân khí, bồi dưỡng nhân tài nhằm đưa đất nước đến chỗ tự cường, tạo động lực cho phong trào giải phóng dân tộc, tiêu biểu là phong trào Đông Du và phong trào Duy Tân. Bên cạnh phong trào Duy Tân, phong trào Đông Du do Hội Duy Tân mà linh hồn là Phan Bội Châu khởi xướng diễn ra khắp cả nước nhưng mạnh mẽ nhất là ở Nam Kỳ trong đó có tỉnh Vĩnh Long được xem là lá cờ đầu trong phong trào Đông Du ở Nam Kỳ.

Theo các nhà nghiên cứu thì phong trào Đông Du cầu học, cứu nước bắt đầu vào năm 1905 và phát triển mạnh mẽ vào năm 1908 với số lượng người xuất dương sang Nhật đông nhất như Phan Bội Châu đã kể: "Thực số đến nay tôi chưa nhớ được chắc chắn, nhưng đại ước hơn 200 người, học sinh Nam Kỳ ước hơn 100, học sinh Trung Kỳ ước 50, học sinh Bắc Kỳ ước hơn 40 người". ( Theo "Phan Bội Châu niên biểu, Nxb Nghệ An, 2001, tr. 160).   Như vậy du học sinh Nam Kỳ chiếm 50% số du học sinh sang Nhật, trong đó Vĩnh Long là 30 người, chiếm hơn ¼ số du học sinh Nam Kỳ và đứng hàng thứ 2 trong cả nước chỉ sau tỉnh Nghệ An là 32 người. Ở Vĩnh Long có các du học sinh như: Lưu Do Hưng (xã Tăng), Đặng Bỉnh Thành, Huỳnh Hưng (Huỳnh Văn Nghị), Lâm Tỷ, Trương Duy Toản, Nguyễn Thị Xuyến…. Họ là những thanh thiếu niên nên trong số đó có những người nhỏ tuổi như Trần Văn An (10 tuổi), Trần Văn Thư (08 tuổi), Huỳnh Vỹ Hùng (13 tuổi), Lý Liễu (15 tuổi), Nguyễn Truyện (15 tuổi). Như vậy phong trào Đông Du cầu học cứu nước không chỉ thu hút những thanh niên trưởng thành mà còn có một số thiếu niên và cả phụ nữ. Qua đó chứng minh tính rộng rãi, không giới hạn tuổi đời, nam nữ của phong trào Đông Du.

Số du học sinh được sắp xếp học đông nhất là ở trường Đồng Văn Thư viện (Dobun Shoin), kế đến là trường Chấn Võ học hiệu (Khibun Gakku), trường Lịch Xuyên, trường Koshikama…Họ học văn hóa vào buổi sáng, buổi chiều học các môn thường thức về quân sự và luyện tập thao trường. Chương trình này nhằm đào tạo cho học sinh thành những chiến sĩ cách mạng có trình độ văn hóa và quân sự cần thiết cho công cuộc đánh Pháp cứu nước và kiến thiết đất nước về sau. Các du học sinh lúc ấy dưới sự quản lý của Việt Nam công hiến hội do Cường Đệ làm hội trưởng, Phan Bội Châu làm tổng quản lý kiêm giám đốc. Dưới quyền có các tiểu ban: Kinh tế bộ, Giao tế bộ, Kỷ luật bộ và Kiển tra bộ nhằm giữ gìn sự đoàn kết trong học tập, giáo dục tư cách đạo đức, lo liệu phí tổn cho học sinh. Mỗi chủ nhật, Hội tổ chức sinh hoạt chính trị, văn nghệ, Ở đây các phụ trách hội và hội viên đều bình đẳng với nhau Một số du học sinh của Vĩnh Long cũng được cơ cấu vào các tiểu ban ấy như Đặng Bỉnh Thành làm ủy viên Kinh tế bộ chuyên coi về thu nhập, chi xuất và trù bị; Huỳnh Quang Thành làm ủy viên của Kỷ luật bộ chuyên coi kiểm tra bài vở của học sinh và đề nghị khen thưởng, trừng phạt; Huỳnh Hưng (Huỳnh Văn Nghị) được cơ cấu làm ủy viên Văn thư bộ chuyên coi về văn thư (Theo Phan Bội Châu niên biểu, Nxb. Nghệ An, 2001). Tìm hiểu, nghiên cứu về hoạt động của học sinh Đông Du và Công Hiến hội, giáo sư Shiraishi Maysa cho rằng " Công Hiến hội có vai trò như một Chính phủ lâm thời" của phong trào Đông Du và Duy Tân Hội ở hải ngoại" (trong tác phẩm "Phong trào Đông Du và Pjhan Bội Châu", Nxb.Nghệ A-Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Nghệ An, 2005)

Phong trào Đông Du ở Vĩnh Long có số du học sinh tham gia đông đảo là nhờ các nhân sĩ, các nhà hào sản sau khi tiếp kiến với cụ Phan Bội Châu cộng với những tác động từ các tài liệu của các lãnh đạo phong trào  "Việt Nam vong quốc sử", "Ai cáo Nam Kỳ phụ lão văn", "Kính cáo tuyên quốc phụ lão văn", "Lưu Cầu huyết lệ tân thư", "Khuyến quốc dân tư trợ du học văn"...thông qua tổ chức "Khuyến du học hội " do Nguyễn Thần Hiến ở Cần Thơ, các cơ sở kinh doanh, báo chí "Nông Cổ Mín Đàm", "Lục tỉnh tân văn" của ông Gilbert Chiếu thành lập đã tích cực vận động con em tham gia Đông Du cầu học. Thế là lần lượt 03 người con: Trần Thị Cúi, Trần Văn An (Trần Phúc An, Trần Hy Thánh), Trần Văn Thư của ông Trần Phước Định; Nguyễn Truyện con của ông Nguyễn Ngươu Hanh (xã Trinh), 02 người con:Lâm Cần, Lâm Tỷ của ông Lâm Bình; Đặng Bỉnh Thành con của ông Đặng Văn Nguyên, Lý Liễu con của ông Lý Trung Chánh; Huỳnh Vỹ Hùng (Huỳnh Văn Kỷ) con của Huỳnh Văn Cát (Huỳnh Văn Chất) cùng chú là Huỳnh Hưng (Huỳnh Văn Nghị) và Nguyễn Xuyến (Thiệu Trưng- vợ của Huỳnh Hưng), và 02 người con của Lưu Đình Ngoạn cùng các thanh niên trong tỉnh tham gia phong trào Đông Du lúc bấy giờ. Ông Trần Phước Định đã vận động trên dưới 60 học sinh sang Nhật (theo ông Nguyễn Thúc Chuyên trong tác phẩm "157 nhân vật xuất dương trong phong trào Đông Du").

Bên cạnh việc đóng góp sức người, các nhà hào sản, nhân sĩ Vĩnh Long còn đóng góp sức của cho phong trào lúc bấy giờ. Ông Lâm Bình (thương gia ở huyện Tam Bình) đã gửi cho 02 con 4.000 đồng, tương đương 70 cây vàng lúc bấy giờ đóng góp vào quỹ Đông Du .Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thúc Chuyên cho biết trong tác phẩm "157 nhân vật xuất dương trong phong trào Đông Du" : Ông Hoàng Văn Cát đã vận động nhiều tiền của cho phong trào Đông Du. Còn điền chủ Lưu Đình Ngoạn bán 72 mẫu ruộng ủng hộ khoảng 30.000 đồng tương đương 450 cây vàng tìm cách gửi đi vì địch kiểm soát gắt gao.

Để huy động tài chính ủng hộ phong trào, các nhân sĩ của phong trào đã có các cơ sở kinh doanh, sản xuất trong cuộc vận động Duy Tân như "Nam Kỳ Minh Tân công nghệ xã của ông Trần Chánh Chiếu sáng lập, đóng tại Sài Gòn với nhiều cổ đông trong đó có ông Phan Bửu Chánh, Châu Xuyên (làng An Hội, Mang Thít), ông Lưu Đình Ngoạn- điền chủ ở Tam Bình, Tạ Thanh Sung (Trà Ôn)  tổ chức sản xuất xà bông, diêm quẹt... Công ty Minh Tân túc mễ do Trần Chánh Chiếu sáng lập đóng tại Mỹ Tho và đặt chi nhánh ở cù lao Quới Thiện (Vĩnh Trị- Vũng Liêm ngày nay), Thiện Mỹ (Trà Ôn) để thu mua lúa của nông dân, tránh sự chèn ép, phá giá của thương nhân gây khó khăn cho nông dân nghèo. Ông Phan Văn Tòng ở Tam Bình tổ chức tàu đò Vĩnh Thuận, Vĩnh Bảo, Vĩnh Nguyên chạy Vĩnh Long, Mỹ Tho, Cần Thơ, Nam Vang... để đưa rước những người hoạt động và đóng góp quỹ cho phong trào.

Phong trào Đông Du phát triển mạnh mẽ không chỉ thể hiện về số lượng mà còn ở sự ủng hộ về kinh phí, sự động viên về tinh thần của các nhân sĩ, hào sản. Điều này được thể hiện qua lời nhắn nhủ của ông Trần Phước Định khi dặn các con tham gia phong trào "Thân của các con đã hứa với tổ quốc, hứa với Hội chủ rồi. Từ nay cần chịu đựng gian khổ, cố gắng học tập, đem khả năng hiến cho quốc gia, đừng lo nghĩ gì đến cha nữa".

Phong trào Đông Du phát triển cho đến khi thực dân Pháp ký hiệp ước với giới cầm quyền Nhật Bản đồng ý cho Nhật vào buôn bán ở Việt Nam. Ngược lại Nhật cấm đoán không để các nhà yêu nước và các du học sinh của Việt Nam trú ngụ và hoạt động trên đất Nhật. Thế là các du học sinh Việt Nam về nước. Bản thân Phan Bội Châu và Cường Để cũng trục xuất về nước vào năm 1909. Phong trào Đông Du xem như kết thúc. Tuy nhiên, phong trào xuất dương cầu học ở Vĩnh Long nói riêng và ở Nam Kỳ nói chung vẫn còn tiếp diễn. Một số du học sinh về nước, một số người ở lại hoặc sang các nước Trung Quốc, Xiêm (Thái Lan), các nước Châu Âu để tiếp tục học và chờ thời cơ cứu nước. Trong số những du học sinh ấy có Trần Văn An, Trần Văn Thư, Huỳnh Vỹ Hùng, Huỳnh Hưng, Nguyễn Xương Chi…ở Nhật, còn Lâm Tỷ, Lâm Cần sang Hương Cảng (Trung Quốc) học ở Trường La Mã, Lý Liễu học ở Trường Trung Anh, còn Lưu Do Hưng, Trương Duy Toản theo Kỳ Ngoại Hầu Cường Để sang Châu Âu chờ thời cơ cứu nước. Vì thế, năm 1913, ở Hương Cảng đã xảy ra vụ học sinh Nam Kỳ mua vũ khí và chế tạc đạn bị nhà cầm quyền Anh bắt và dẫn độ cho thực dân Pháp đem về giam ở Hỏa Lò rồi đày đi Côn Đảo. Học sinh Nam Kỳ bị bắt lúc bấy giờ có Huỳnh Hưng, Đặng Bỉnh Thành, Nguyễn Truyện, Lâm Tỷ, Lý Liễu là những người con của Vĩnh Long.

Đông Du là đợt ra quân đầu tiên của cuộc vận động Duy Tân đã tạo điều kiện cho những chí sĩ của phong trào tiếp cận với những trào lưu tư tưởng tiến bộ trên thế giới kịp nhận ra con dường giải phóng dân tộc phù hợp với xu thế phát triển của lịch sử. Trong số những người tham gia trào lưu này đã trở những chiến sĩ cộng sản, những hạt nhân của phong trào cách mạng trong công cuộc giải phóng dân tộc như Lý Trung Chánh. Ông đã ủng hộ tiền vàng, đưa con trai Lý Phùng Xuân (Lý Liễu) và thanh niên trong vùng tham gia phong trào. Ông trở thành đảng viên Đảng Cộng sản vào những năm 30 của thế kỷ XX sau khi được Nguyễn Văn Thiệt và Nguyễn Văn Nhung tuyên truyền giác ngộ chủ nghĩa cộng sản. Ông đã vận động con trai, con gái, con rễ tham gia phong trào cách mạng ở địa phương, bị bắt bớ, vào tù ra khám nhiều lần. Nhân dân trong vùng cảm phục người chiến sĩ hết lòng vì nước, vì dân đã khen tặng « Toàn gia làm cách mạng ».

Trong số những người con của ông có Lý Liễu, du học sinh của Đông Du cầu học sang học trường Trung Anh ở Hương Cảng sau khi bị Nhật trục xuất. Năm 1913 ông bị bắt cùng với Huỳnh Hưng, Đặng Bỉnh Thành, Nguyễn Truyện, Nguyễn Thần Hiến… trong vụ học sinh Nam Kỳ chế tạc đạn để gửi về nước. Ông bị kết án tù, duy chỉ một mình ông bị đày đi đảo Guyane (Nam Mỹ). Trong tù, ông tích cực đấu tranh với chúa đảo đòi chúng thực hiện những chính sách với tù nhân, chống đàn áp khủng bố. Sau đó, ông vượt ngục qua đảo Trinidad (hải đảo do đế quốc Anh quản lý). Tại đây, ông lập hiệu buôn bán và có vợ người Anh và hai con. Sau đó, ông trở quê hương tham gia hoạt động yêu nước. Năm 1934 ông bị bắt đày  đi Côn Đảo. Năm 1945, sau Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được rước về và cử làm Chủ tịch Mặt trân cứu quốc huyện An Hóa (Bến Tre) .

Qua phong trào Đông Du ở Vĩnh Long cho ta thấy thành phần tham gia phong trào chủ yếu là con em điền chủ, những nhà kinh doanh, nhà hào sản có tinh thần dân tộc như đã nêu ở trên và kể cả những người từng làm việc cho Pháp nhưng không chấp nhận làm tay sai cho giặc như trường hợp của ông Trương Duy Toản từng là thư ký văn phòng Tòa Khâm Sứ Nam Vang vào năm 1905 sau đổi về Sài Gòn mà tham gia phong trào để bôn ba cùng các chí sĩ tìm đường phá ách nô lệ cho dân tộc. Đây cũng là điểm khác biệt so với phong trào Đông Du ở Bắc và Trung kỳ lúc bấy giờ  khi du học sinh ở hai miền là con em của chí sĩ yêu nước trong phong trào Cần Vương, Duy Tân.

Sở dĩ phong trào Đông Du phát triển mạnh mẽ ở Vĩnh Long là do những điều kiện sau đây:

- Trước hết đó là truyền thống yêu nước. Ngay từ những ngày đầu thực dân Pháp đến Nam Kỳ, nhân dân Vĩnh Long đã cùng với nhân dân Nam Kỳ lúc bấy giờ đứng lên chống thực dân Pháp xâm lược qua phong trào kháng Pháp của Phan Tôn, Phan Liêm, của Nguyễn Thông và một số sĩ phu, của Lê Cẩn, Nguyễn Giao. Và bản chất của người Việt ở đây là có linh thần yêu nước nồng nàn, luôn hướng về nguồn cội, trọng nghĩa kinh tài, hào hiệp, năng động, sáng tạ,o thích tìm tòi cái mới được hình thành trong quá trình khẩn hoang mở đất cộng với tác động của công cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp đến nền kinh tế, văn hóa ở Nam Kỳ phát triển lại sớm tiếp cận với tư bản phương Tây, với luồng tư tưởng dân chủ tư sản nên các nhân sĩ, hào sản ở đây sớm nhận thức được tính cách mạng của nhiều hình thức vận động đấu tranh giải phóng dân tộc mà con đường cứu nước qua phong trào Đông Du có khả năng đưa công cuộc cứu nước phát triển qua một khuynh hướng mới mà Nga, Nhật, Trung Quốc đã thực hiện bước đầu thành công.

- Thứ hai, Vĩnh Long là vùng đất hiếu học đã có người đỗ đạt cao như Phan Thanh Giản- vị tiến sĩ đầu tiên ở Nam Kỳ, Trương Vĩnh Ký- nhà bác học uyên thâm của Việt Nam đã tạo cho con người ở đây đức tính ham học hỏi, năng động, lại giàu có tiền của nên khi phong trào Đông Du được khởi xướng đã tạo luồng gió mới gắn việc du học với mục tiêu vì nước. Vì thế, chúng ta không ngạc nhiên gì khi phong trào phát động thì nhiều thành phần là những điền chủ, hương chức, thương gia, những nhà hào sản có tinh thần dân tộc vận động con em tham gia và ủng hộ tiền của cho phong trào, kể cả những người làm việc cho Pháp như Trương Duy Toản - là thư ký văn phòng Tòa Khâm sứ Nam Vang sau đổi về Sài Gòn cũng tham gia phong trào trong khi những người tham gia phong trào Đông Du ờ Bắc và Trung Kỳ là con em của văn thân, sĩ phu chống Pháp.

- Thứ ba, phong Đông Du ở Vĩnh Long nói riêng và ở Nam Kỳ nói chung cũng chính xuất phát từ bản tính của người Nam Kỳ là trọng nghĩa nên họ ngưỡng mộ và tôn vinh Kỳ Ngoại Hầu Cường Để là cháu đích tôn 5 đời của vua Gia Long và cháu trực hệ của Hoàng tử Cảnh bởi người dân Nam Kỳ còn rất thiện cảm và trung thành với Nguyễn Ánh và triều Nguyễn trong công cuộc khẩn hoang và thống nhất đất nước. Điều này được thể hiện qua câu nói của Tiểu La Nguyễn Thành với Phan Bội Châu: "sắp tính đến việc lớn, tất phải được một món kim tiền thật to, mà kho kim tiền nước ta thật chỉ là Nam Kỳ, mà khai thác Nam Kỳ là công đức của triều Nguyễn, nhân tâm trong ấy còn yêu mến triều Nguyễn lắm. Vua Gia Long lấy lại nước ta rặt là nhờ ở trong ấy. Bây giờ nếu ta tìm được chính dòng Gia Long, đặt làm minh chủ, hiệu triệu Nam Kỳ, tất ảnh hưởng mau lắm". Và hơn nữa, Cường Để trong phong trào Đông Du là nhân vật hoàng tộc của nhà Nguyễn có tư tưởng và hành động vượt ngoài ý thức hệ phong kiến, tiếp cận dân chủ tư tưởng để thực hiện mục đích đấu tranh giành độc lập dân tộc làm cho đất nước giàu mạnh lên để giữ vững nền độc lập một khi đã giành lại từ tay đế quốc thực dân.

Phong trào Đông Du ở Vĩnh Long nói riêng và miền Nam nói chung tuy tồn tại trong một thời gian ngắn nhưng được xem là phong trào yêu nước mạnh nhất của nhân dân ta vào đầu thế kỷ XX. Nhân dân Vĩnh Long rất tự hào về những bậc tiền bối yêu nước với tình cảm và lòng biết ơn sâu sắc. Vì vậy, việc tổ chức cuộc hội thảo về phong trào Đông Du ở Vĩnh Long là một sự kiện văn hóa quan trọng, đáp ứng sự mong mỏi của đông đảo cán bộ và nhân dân tỉnh nhà. Chúng ta tin tưởng rằng tinh thần yêu nước thương nòi, sự nghiệp cứu nước của ông cha ta sẽ được phát huy cao độ và ngày càng lan tỏa mạnh mẽ trong công cuộc đổi mới, xây dựng quê hương ngày giàu mạnh hơn./.           

Huỳnh Hồ Ngọc Hương- Thư viện tỉnh Vĩnh Long.

Quay lại In bài viết

Các tin liên quan

Tin mới đăng

Liên kết website

Thông tin truy cập

Đang xem: 164
Hôm nay: 1529
Hôm qua: 1521
Trong tuần: 1529
Trong tháng: 34000
Tất cả: 4434744